Mamy do czynienia z zachwianiem stabilności finansów samorządowych

Materiał informacyjny Śląski Związek Gmin i Powiatów
Ewa Guziel, skarbnik Rudy Śląskiej, członkini Komisji Skarbników Śląskiego Związku Gmin i Powiatów

Budżety polskich samorządów coraz mocniej odczuwają niedobory finansowe spowodowane zmianą w podatku PIT oraz nową metodą naliczania subwencji oświatowej. Niepewność w zakresie prawa podatkowego, inflacji i stóp procentowych wymusza na miastach, gminach i powiatach rezygnację z inwestycji czy remontów oraz ograniczanie dotacji na działalność podległych im jednostek. Sytuacja pogarsza się z dnia na dzień, a jej skutki najdotkliwiej odczują mieszkańcy.

W jakiej kondycji są samorządowe budżety?

Zacznę od tego, że finansom samorządów przyglądaliśmy się w ostatnim czasie dwukrotnie. Jedna wstępna analiza powstała pod koniec minionego roku, z kolei w maju powstał raport ekspercki pt. „Ogólna analiza sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego z terenu województwa śląskiego po zakończeniu 2021 roku”. Wnioski z obu tych opracowań w dużej mierze się pokrywają. Widać, że zmniejszają się dochody samorządów lokalnych. Mamy do czynienia z zachwianiem stabilności finansów gmin i powiatów. „Topnieją” nadwyżki operacyjne, czyli różnica między dochodami i wydatkami bieżącymi jest coraz mniejsza. A to właśnie wypracowane nadwyżki mają zasadnicze znaczenie dla inwestycyjnej siły samorządów, możliwości realizowania zadań bieżących i spłat zaciągniętego długu czy zapewnienia płynności finansowej. Głównym powodem są niekorzystne dla samorządów zmiany przepisów i oczywiście to, co się dzieje wokół – inflacja, wojna, wcześniej epidemia.
Mimo tych problemów obserwujemy sporo form dofinansowania działań samorządów np. poprzez różnego rodzaju dotacje.

Faktem jest, że zmniejsza się udział dochodów własnych samorządów lokalnych, a więcej mamy właśnie wspomnianych dotacji i subwencji. Jednak środki te zasadniczo mają charakter „pieniędzy znaczonych”. To oznacza, że musimy je przeznaczyć na konkretny cel, najczęściej inwestycyjny. Jednorazowe, niesystemowe środki przekazywane przez rząd jednostkom samorządu terytorialnego w końcówce roku chwilowo poprawiają wyniki operacyjne, jednak nie zmieniają generalnej sytuacji finansowej samorządów. Ponadto, co podkreślamy od wielu lat, pieniądze przekazywane gminom i powiatom na realizację zadań zleconych nie pokrywają w całości kosztów ich wykonania, chociaż powinny.

Czy wobec tego grozi nam rezygnacja z planowanych inwestycji?

Tak, już powoli się to dzieje. Choć trzeba też powiedzieć, że te problemy niestety narastają od dłuższego czasu. Bo od dawna samorządy w zakresie swoich finansów, mówiąc kolokwialnie, mają pod górkę. Część gmin zaczęło już w poprzednich latach ciąć przede wszystkim wydatki bieżące, w momencie gdy pierwsze zmiany dotyczące dochodów bieżących z PIT weszły w życie. Wiadomo było, że skoro dochody są zmniejszone to trzeba ograniczyć wydatki, żeby nie stracić płynności finansowej. W wielu przypadkach odbiło się to w szczególności na działalności fakultatywnej, m.in. w postaci ograniczania dotacji na kulturę, sport, zajęcia pozalekcyjne czy dla organizacji pozarządowych. Również byliśmy zmuszeni z tego powodu zmniejszyć wydatki na remonty. Kolejną kwestią, która pogłębia kryzys finansów jest gospodarka odpadami komunalnymi. Wiele lat temu ten system w miarę się równoważył. Jednak od paru lat luka pomiędzy wpływami z opłat a kosztami utrzymania rośnie.

Oczywiście, musimy i chcemy zapewniać mieszkańcom świadczenia i usługi na odpowiednim poziomie. Jednak, gdy możliwości są ograniczone, to ich jakość lub zakres musi być ograniczany, bo gdzieś te pieniądze trzeba oszczędzić...

Przejdźmy teraz do tematu oświaty i podatku PIT. Jak samorządy odczuły zmiany wywołane przez nową metodę naliczania subwencji oświatowej i zmiany w podatku PIT?

Od dawna samorządy lokalne alarmują, że tzw. luka finansowa w oświacie, czyli różnica dochodów i wydatków bieżących związanych z zadaniami edukacyjnymi szybko się powiększa. Obszar finansowania oświaty ma duże znaczenie dla całości systemu finansów każdej gminy, gdyż łączna kwota wydatków dotyczących oświaty stanowi największą część bieżących wydatków ze wszystkich usług świadczonych przez samorząd. Niedostosowanie przekazywanej z budżetu centralnego wysokości subwencji oświatowej do realiów powoduje, że coraz więcej pieniędzy gminy muszą dokładać z dochodów własnych do systemu oświatowego. Większość z tych środków pochodziło z rosnących do 2019 r. wpływów z podatku PIT. Natomiast po zmianie przepisów fiskalnych trzeba ograniczać inne wydatki, aby gmina mogła dołożyć do subwencji oświatowej. Ruda Śląska jest miastem na prawach powiatu i to właśnie takie miasta najwięcej dopłacają do edukacji. Na koniec tego wątku warto przytoczyć trafny komentarz dr. Jana Macieja Czajkowskiego, autora wspomnianego przeze mnie na początku rozmowy raportu: „luka finansowa w edukacji rośnie z roku na rok bardzo szybko, bo nawet 5 - 6-krotnie szybciej niż w latach poprzednich. A od 2016 r. jest w budżetach bieżących głównym „konsumentem” nadwyżki operacyjnej”.

Podsumowując, co jest obecnie największym problemem w finansach samorządów?

Nieprzewidywalność. Od lat pracuję w samorządzie i takiej niepewności – w każdej dziedzinie – jeszcze nie było. Ta niepewność w zakresie przepisów prawa jest zarówno po stronie dochodowej i wydatkowej w kontekście samorządowych budżetów, jak i w szerszym ujęciu gospodarczym. Kiedyś można było planować działania w dłuższej perspektywie czasu, a teraz codziennie trzeba „gasić pożary”. Każdego dnia trzeba monitorować sytuację w skali mikro i makro, być elastycznym i szybko podejmować trudne decyzje. Dzisiaj, gdy ktoś mnie pyta, jak zakończymy rok, to mówię: „Nie wiem, powiem miesiąc przed jego zakończeniem”. Bo nie wiemy, co nowego rząd uchwali, czy przekaże samorządom dodatkowe środki i w jakim zakresie. Nie wiemy też, jaka będzie inflacja i jak urosną stopy procentowe – jednym słowem mamy bardzo dużo znaków zapytania.

Rozmawiał: Jakub Szołdra-Laszczyk

Tu podaj tekst alternatywny

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Dołącz do nas na Twitterze!

Codziennie informujemy o ciekawostkach i aktualnych wydarzeniach.

Obserwuj nas na Twiterze!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!
Wróć na dziennikzachodni.pl Dziennik Zachodni
Dodaj ogłoszenie