Rok Pamięci Ofiar Tragedii Górnośląskiej 1945: Wysłani do niewolniczej pracy w łagrach ZSRR

Teresa Semik
Rok 2015, decyzją Sejmiku Województwa Śląskiego, jest Rokiem Pamięci Ofiar Tragedii Górnośląskiej 1945. Deportacje Stalin prowadził szybko i bez oporu aliantów.

Rozmiar Tragedii Górnośląskiej był ogromny i wciąż wywołuje bolesne wspomnienia. Według najnowszych badań, w 1945 roku deportowano do sowieckich łagrów i wyniszczającej pracy co najmniej 30 tys. (ale nie więcej niż 45 tys.) mieszkańców Górnego Śląska, głównie zdrowych mężczyzn. Byli pozbawioną praw tanią siłą roboczą.

- Chcemy uczcić niewinne ofiary tych deportacji i przypomnieć dramatyczne doświadczenia Górnoślązaków z 1945 roku, po wkroczeniu na te tereny Armii Czerwonej - mówi dr Andrzej Krzystyniak, pełnomocnik marszałka województwa śląskiego ds. kontaktów z kombatantami. - Niewątpliwie toczyć się będzie spór o definicję "Tragedii Górnośląskiej", bo ona nie została do tej pory zdefiniowana, w ogóle nasza wiedza na jej temat jest fragmentaryczna, ale nie zamierzamy wikłać tych obchodów w polityczne spory z szacunku dla ofiar. Planujemy sesje naukowe, upowszechnianie tej trudnej historii wśród młodzieży.

Określenie: "Tragedia Górnośląska" wpisuje się w debacie o historii regionu w śląskie krzywdy. Można odnieść wrażenie, że wywózka do obozów pracy w ZSRR ludności cywilnej jest przypadłością tego regionu, a tak nie jest. Dotknęła też inne kraje Europy Środkowej i Południowej. Deportacja z 1945 roku była elementem polityki Stalina. Straty w ludności i ogromne problemy gospodarcze, powstałe wskutek wojny, postanowił rozwiązać w typowy dla siebie sposób - poprzez łagry i przymusową pracę innych, głównie Niemców i obywateli Trzeciej Rzeszy. Fala deportacji, od stycznia do kwietnia 1945 roku, objęła wschodnie prowincje Rzeszy, w tym Górny Śląsk. NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR) przeprowadził ją szybko i bez oporu zachodnich aliantów.

Kim byli deportowani? Czy tylko Niemcami? Jakie postawy prezentowali w czasie tej wojny? To są fundamentalne pytania.
Wiemy, że wśród deportowanych Górnoślązaków byli nawet powstańcy śląscy, ludzie walczący z Niemcami w czasie drugiej wojny. Na przykład Maksymilian Chrobok z Rudy Śląskiej, uczestnik kampanii wrześniowej. Po powrocie w rodzinne strony został aresztowany przez Niemców i zmuszony do pracy w kopalni Knurów. W lutym 1945 aresztowali go Sowieci pod zarzutem działalności w AK i wywieźli do pracy w kopalni na Kaukazie. Szczęśliwie wrócił. Potem był dyrektorem kopalni Bielszowice, a jego imię nosi dziś Muzeum Miejskie w Rudzie Śląskiej.

Artysta plastyk Paweł Steller spod Ustronia otrzymał polecenie zaprojektowania pomnika ku czci wkraczającej Armii Czerwonej i 27 lutego 1945 roku przyglądał się odsłonięciu monumentu na placu Wolności w Katowicach. Miesiąc później Sowieci wywieźli Stellera do łagru, bo podobno kontaktował się ze szpiegiem obcego wywiadu. Też szczęśliwie wrócił do Katowic.

NKWD nie pytało, jakiej kto jest opcji narodowościowej. 90 proc. deportowanych z Górnego Śląska pochodziło z powiatów: bytomskiego, zabrzańskiego i gliwickiego. We wrześniu 1939 roku były to tereny niemieckiego Górnego Śląska, a mieszkańcy obywatelami Rzeszy. Stąd deportacje były masowe, zabierano nieraz całe załogi wprost z zakładów pracy. Sowieci potraktowali miejscową ludność zgodnie ze stanem faktycznym, jako pełnoprawnych obywateli Trzeciej Rzeszy. Stąd demontowano całe fabryki i wysyłano na Wschód. W planowanych wywózkach do Związku Radzieckiego przedwojenna granica polsko-niemiecka odegrała kluczową rolę.
Inaczej Rosjanie zachowywali się na terenie przedwojennego polskiego Górnego Śląska, skąd deportacje były nieporównywalnie mniejsze. Wyłapywali osoby z wysoką grupą volkslisty, aktywne w czasie wojny w niemieckich organizacjach, niemieckiej administracji. Trafiali w ręce NKWD, które błyskawicznie dokonało rozeznania, kto był kim. Możemy domniemywać, że aresztowania na terenie przedwojennego województwa śląskiego wiążą się z niechlubną przeszłością okupacyjną konkretnych osób, ale też mógł to być przypadek.

Dr Dariusz Węgrzyn z katowickiego IPN prowadzi elektroniczną bazę danych osób internowanych i aresztowanych przez NKWD w 1945 roku, a następnie deportowanych do ZSRR. Jest na niej ponad 29 tys. mieszkańców Górnego Śląska, w tym ze wsi opolskich. Dr Węgrzyn szacuje, że na pełnej liście będzie nie więcej niż 45 tys. osób. Większość miast już przebadał. Nie wróciło z zesłania ok. 30 proc. Górnoślązaków. Dokładnych liczb nie znamy. - Nie wszyscy powracali na Śląsk, wielu odesłano do radzieckiej strefy okupacyjnej, na teren dawnego NRD - dodaje dr Węgrzyn.

Nie wiadomo, kiedy baza z nazwiskami zostanie udostępniona w internecie. Na pewno będzie można się z nią zapoznać w Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku w Radzionkowie. Na początek z około 10 tys. nazwisk, najpełniej zweryfikowanych. Wypełniając specjalny formularz można będzie uzupełniać te dane. Centrum zostanie otwarte w lutym br. Uroczystość otwarcia objął patronatem prezydent RP Bronisław Komorowski. Z tej okazji Poczta Polska wyda kartkę i datownik okolicznościowy.

- Tragedię Górnośląską należy rozpatrywać w szerszym kontekście, nie tylko 1945 r. - mówi prof. Zygmunt Woźniczka, historyk UŚ. - Ta tragedia zaczęła się we wrześniu 1939 r., kiedy jedni Górnoślązacy bronili swojej ziemi przed Wehrmachtem, a inni wiwatowali na jego cześć. Jedni walczyli w ruchu oporu, inni służyli w Gestapo. To nie Polacy przywieźli tu w 1945 r. machinę zbrodni, która pozwalała na mordy, deportacje i rabunek, ale byli Polacy, którzy się z nią związali. Zbrodniczy margines był po obu stronach, ale to był margines. Mam nadzieję, że ta bolesna prawda nie zdominuje obchodów Roku Pamięci Ofiar Tragedii Górnośląskiej.

Deportacje ludności cywilnej są konsekwencją tej samej wojny światowej. Gdyby nie było represji niemieckich, nie byłoby potem represji sowieckich.

Zamiary Stalina
Józef Stalin planował deportować do Związku Radzieckiego ze swojej strefy wpływów nawet 5 mln osób, by pracowały dla sowieckiej gospodarki przez 10 lat i odpracowały szkody wyrządzone przez Trzecią Rzeszę.

Na konferencji w Jałcie 11 lutego 1945 roku Stalin wymusił na przywódcach koalicji antyhitlerowskiej akceptację dla swoich planów, by praca Niemców dla gospodarki sowieckiej była elementem reparacji wojennych. Już na przełomie 1944 i 1945 roku nakazał, by na terenach zajętych przez Armię Czerwoną internować i wysłać do ZSRR zdolnych do pracy Niemców w Rumunii, Jugosławii, Bułgarii, Czechosłowacji i na Węgrzech. Tak deportowano cywilów z terenów obcych państw, gdy jeszcze trwały walki na froncie. Między grudniem 1944 a końcem kwietnia 1945 roku, według źródeł rosyjskich, wysłano do przymusowej pracy ponad 300 tys. osób. Na terenie przedwojennego województwa śląskiego ta akcja miała charakter "czyszczenia tyłów Armii Czerwonej z wrogich elementów".


*Najpiękniej oświetlone miasto na święta. Które? ZOBACZ TUTAJ
*Niesamowite zdjęcia nocne Katowic. Tomasz Kozioł pokazał Katowice, jakich nie widzieliście [ZDJĘCIA]
*Morderstwo w Katowicach na Tysiąclecia: Marta wołała o pomoc. Przed kim uciekał Dawid?
* Szalony kierowca toyoty yaris z Będzina zajeżdża drogę i strzela! [FILM Z KAMERKI, ZDJĘCIA]
*Śląsk Plus - pierwsza rejestracja za darmo. Zobacz nowy interaktywny tygodnik o Śląsku

Flesz: Wegańskie ubrania. Made in Poland

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze 364

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

M
Mah

tō jak go wybjerymy, abo jak spadnie jaki fliger, to tyn elekt sie nōs pōzbydzie.

L
Ligociok

ôtruli.... ?
Jednakō ōttō - mosz ganc recht.!

L
Ligociok

arytmetykō. PZPR - 3 mln, kandidaty 1.6 mln. bez tych smarkōw ze ZMS wychōdzi 4.6 mln
x 3.5 [dōdane familije]~16 mln. A we Pōlsce roku 1989 bōuō ~ 38 mln .
Te gynōsy ze rodzinami 41 % populacyje je za Rusym i bestōsz we Pōlsce je tak lichō
tō jejich zasuga. Mōnō za jake 25 rōkōw jak niekerzi wyciōngnōm kōpyta a Rus niy
wlezie nōs "wyzwalać" cōsik sie zmjyni na lepsze..

m
mah

ôd kery tak wali smrōd jak tyn za ruskimi wōjōkami.

m
mah

tō je jak preswuszt & knōblōszka.

L
Ligociok

wyerkleruje eli ta "niepodległośc" mjesci sie we konkōrdyji Gōrbaczōwa, a niyskōrzi
Jelcyna kery wykludziōu ze Pōlski "krasno armija". A Pōlōki mōgōm ynō tō cō
pōzwōlŏ "ôkrōnguy stōu", a idzie tō widziec we gōspōdarce [ruski gas, wōngel] i
inkszych fachach zyciŏ [ruske masyngraby, tysz dynkmale i taki dupny dynkmal
we Warszawje "pałac kultury im Jozefa Stalina".
Jak tō tak ôbejrzymy tō tfōji ôbjekcyje same sie wyerklerujōm.
Breżniew na tō padōu - ôgraniczōnō suwerynnōść ?....

m
mah

ciebje zhangujōm za chfila do lochu wele muru na kerhofie ôd drōgi, abō na "powonskach"
za zasugi. A nikerzi sie dziwujōm, czamu te pōlōki majōm take azyjatycke inklinacyje ???

L
Ligociok

durch tuplikōjesz cō lepi kōmu urżnōnc szuapa , [abō ôbje] niżeli urżnōnc ôeb [abō dać gnykszus dō ôeby]. Bele jymu ôstawić ynō rynce cōby mōk ôdrōbić ta masarskō rōbōta
i katōwi dziynkōwać cō jeszcze je przi życiu...

,

okularnika?

G
Gość

Szanowny Panie, absolutnie się z Panem zgadzam: "Gwara bedzie zanikac, jesli bedziemy sie jej wstydzic". Myśle jednak, że to już nie jest ten czas, kiedy wstydzono się gwary. Nikt też z gwary się nie wyśmiewa. Powiem więcej: gwara weszła na salony. Od nas tylko zależy, czy ona przetrwa i jak długo. Jeśli przestaniemy się nią posługiwać, jej los będzie przesądzony. Na szczęście tak nie jest. Pozdrawiam. Teresa Semik

o
otto

standardowo hehe Nie licz ze nastawie drugi policzek,ale niegdy nie szukałem ....

,

podajesz źródło ? gdzie napisana prawda śmieszny jesteś.

k
kneflik, tyn co zawsze ...

... z ciebie to taki Borok von sosnowiec i beztosz znosz czsstuszki i durch lo nich szkryflosz

,

a co z obroną własną?

j
jaroń

Ojce ich niy ucyli po ślonsku. Gańba im bouło godać po naszymu.

Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3